گفتارى در معناى توحيد از نظر قرآن هيچ دانشمند متفكر و اهل بحثى كه كارش غور و تعمق در مسائل كلى علمى است در اين ترديد ندارد كه مساله توحيد از همه مسائل علمى دقيقتر و تصور و درك آن از همه دشوارتر و گره آن از همه پيچيده تر است ، چون اين مساله در افقى قرار دارد كه از افق ساير مسائل علمى و نيز از افق افكار نوع مردم بلندتر است ، و از سنخ مسائل و قضاياى متداولى نيست كه نفوس بتواند با آن انس گرفته و دلها به آن راه يابد ، و معلوم است كه چنين مساله اى چه معركه اى در دلها به پا خواهد كرد ، و عقول و افكار براى درك آن سر از چه چيزهايى در خواهند آورد ، چون اختلاف در نيروى جسمانى بواسطه اختلاف ساختمانهاى بدنى اعصاب فكرى را هم مختلف مىكند ، و در نتيجه فهم و تعقل در مزاجهاى مختلف از نظر كندى و تيزى و خوبى و بدى و استقامت و كجى مختلف مىشود . اينها همه مسلم است ، و كسى را در آن ترديد نيست ، قرآن كريم هم در آيات چندى به آن اشاره كرده ، از آن جمله مىفرمايد : « هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الأَلْبابِ » « 1 » و نيز مىفرمايد : « فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ » « 2 » و نيز مىفرمايد . « فَما لِهؤُلاءِ الْقَوْمِ لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً » « 3 » و نيز در ذيل آيه 75 همين سوره كه از آيات مورد بحث است مىفرمايد : * ( « انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الآياتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ » ) * « 4 » . و اين اختلاف دركها و تفكرات در طرز تلقى و تفسير يكتايى خدا از همه جا

--> ( 1 ) آيا برابرند آنان كه ميدانند با آنان كه نميدانند اين را تنها صاحبان خرد مىفهمند و متذكر ميشوند . سوره الزمر آيه 9 . ( 2 ) پس روى بگردان از كسى كه پشت كرد و روى گردانيد از قرآن ما و جز زندگى مادى دنيا را نخواست آرى پايه معلومات انسان همين اندازه است . سوره نجم آيه 30 . ( 3 ) پس چه مىشود اين مردم را كه نمىفهمند و نزديك هم نيست حديثى را درك كنند . سوره نساء آيه 78 . ( 4 ) ببين چگونه بر ايشان آيات را بيان مىكنيم آن گاه ببين چگونه از شنيدن حق روى مىگردانند . سوره مائده آيه 75 .